Laten we wel zijn, mensen. Het Kerstfeest is in wezen maar een tamme afspiegeling van de grote winterfeesten; de zonnewende, waarna de nachten korter en de dagen weer langer worden.Het Midwinterfeest was een gelegenheid om uit de band te springen. Op de akkers en velden kon niet gewerkt worden. Een ideale gelegenheid om na gedane arbeid zich uit te leven, om daarmee weer, na maagkramp, hartkloppingen en gigantische katers, zich voor te bereiden op een nieuwe jaarcyclus van hard werken, van planten tot oogsten, van geboorte tot slacht. En ook van huwelijk tot geboorte.
Het Midwinterfeest! De winterzonnewende, waar zowat alles kon en bijna alles mocht.1 Hooibergen werden opgezocht, groots werd gegeten, fantastisch gedronken!
In plaats van "Stille nacht, heilige nacht" en gefluister bij een spelletje domino, waren midwinterfeesten, feesten waar sommigen niet meer van bijkwamen. Het was een tijd van uitbundigheid, plezier en jolijt!
Deze associatie met jolijt is niet voor niets. De Kerstman heet in het fins nog steeds "Joulo pukki". In het engels is de kersttijd bekend als "yuletide". Een en ander bekend uit het oud-engels als "geol(a)", of uit het oud-noors,"jol'. Vandaar ons joelen.' Joelen betekent nu, volgens de 11Dikke van Dale":"Het zich luidruchtig gedragen met veel gebaren en bewegingen'1, of overeenkomstig "Noordhof":"Op luidruchtige, drukke wijze feestvieren of uiting geven aan zijn vreugde Nu nog, als Fransen het over Kerstfeest in Duitsland hebben, of in de Elzas, hebben zij het niet over "Noe1', maar over "Joel", zie joelen.Het was een feest waarin afscheid genomen werd; waarbij dood en vruchtbaarheid hand in hand gaan; een afscheid.... en een nieuw begin.
Het midwinterfeest werd gevierd in de "Julmond",(december), met "Julbrod", brood gebakken in de vorm van zonneraderen, van slangen of van hoorntjes, terwijl "Julklapp" in Zweden nog steeds bestaat als een gebruik met Kerst, Midwinter,'s nachts goede gaven te werpen in de hut van de buren, waarbij luid "Julklapp"!, werd geroepen. Zie onze nieuwjaarsviering met rotjes en zevenklappers."Jul" in het germaans betekent eveneens "wiel" of "rad". Vandaar dat brood gebakken werd in de vorm van een cirkel, van een rad, waarop veel kaarsen aangebracht waren, ter verduidelijking van het zonnerad; symbool voor liet wisselen van de zonnestand. Hier wordt onze adventskrans binnen gesmokkeld. Het beeld, of de vorm bleven bestaan,.... de betekenis werd zo aangepast dat het kerstenen kon beginnen, een kerstenings-feest,....een kerstfeest! Met de oude symboliek van het midwinterfeest, wat overigens twaalf dagen duurde, tot zes januari,(inderdaad, ook gejat; zie Driekoningen, die het nieuwe licht volgden.), met die oude symboliek werden dus ook de midwinter tijdsmomenten door de heren van het echte geloof overgenomen.
Het midwinterfeest dus, het joelfeest, het feest van een afscheid en van een nieuw begin; van dood en van vruchtbaarheid; van oude geesten verdrijven en nieuwe verwekken! Vuren werden gebruikt om de oude geesten heen te zenden, weggeblazen moesten ze worden, met waanzinnig veel lawaai, verdreven, afgeschrikt. En, om het akoestische effect te vergroten werd midwinter geblazen boven een waterput. De echo was zo geweldig dat alle geesten de vlucht namen en, iedereen ook wist dat het feesttijd was.
Maar dit gebruik van midwinter-blazen? Laten we daar eens nader naar kijken. We splitsen het woord even in tweeen: Mid, of middel en, blazen. Mid-, of "midden", eerst...."Midden" komt uit het oudsaksisch, zoals "middenwinter", ook bekend uit het oudengels"middangeard", of uit het gotisch: "midjungards", te vergelijken met het oud-indisch: Madhyama", wat middelste betekent. Het oproepen tot een nieuw begin, tot feestvreugde en het afscheid nemen van het oude, van de dood, werd gedaan op een draaipunt; de zonnewende; het midden van de winter (en de zomer). Shakespeare beschreef het als volgt:
"Stir up the .... youth to merriments;
Awake thŠ pert and nimble spirit of mirth;
Turn melancholy forth to funerals,
The pale companion is not for our pomp-
Uit "a Midsummer Night's Dream", 1e acte, 1e bedrijf. "Mid" van midwinter staat dus voor "het midden van " Vanuit het oud-noors: "mithr", het gotisch "midjis", of uit het latijn: "medius"."A midden" betekent in het oud engels overigens een prehistorische afvalhoop, veelal bestaand uit beenderen. In het middel-engels werd dit "myddyng", hetgeen een relatie vertoont met het scandinavische "medding." In het nederlands kennen we "Mid" van middellijk, wat een lijk van half verre staat van ontbinding aanduidde. Het had dus heel wat te maken met beenderen en dood, zie het oostfries "dath", het oud engels "dea'o", het gotisch "daupus", of het oud saksisch "dauwen", of "doyen". Dit levert verbinding op tussen doodgaan en smelten, het oude en het nieuwe, het afscheid en de nieuwe vruchtbaarheid. Smelten is in het nieuw hoogduits immers "tanen", van de indo-germaanse wortel "ta", wat smelten betekent, vergelijk het latijnse "tabeo"; ik smelt weg, kwijn weg. Dit nu hebben wij, vooral in zuid Nederland, elkaar tientallen jaren toegewenst:"tabee", in de zin van "tot ziens", tot een en ander verdrongen werd door "doeg" of "doei" waarvan de oorsprong niet ver van "dooien" of "smelten" kan liggen.
Een afscheid en een nieuw begin, zo bezwangerd met betekenis, dat je niet na kunt laten te letten op het engelse "midwife", "middleman" en na even zoeken, een synoniem uit de Bijbel voor de "Here, here ", :Christus;"de middelaar". Oudere bronnen zijn ook voorhanden, zoals "Mithras",(midden), de god van het licht, of Mithrades, de perzische zonnegod of, Mithrandir, die wij zowel uit de"Ban van de Ring" kennen alswel als de welbekende druide uit het kleine gallische dorpje, met zorg door de Romeinen met rust gelaten. Met een gouden snoeimes sneed deze druide de mistletoe, of maretak uit oude eikebomen. Let op het verband in deze tussen "mistle", wat mid betekent, en het oude germaanse geloof, goden in eikebomen te situeren. Zie daarbij onze kerstboom.
Maar nu...., terug naar midwinterblazen. Dat midden, of mid van midwinter, zal nu wel duidelijk zijn, het blazen daarbij verdient nog enige aandacht.
Blazen komt van het middelnederlands "blasen", verwant aan het oud-noors "blasa" en het gotisch "blesan". Daarnaast bestaan ook vormen zonder "s", zoals het middel-nederlands "blaeyen", uit het oud germaans "blawan". Zie ook het nieuw engels "to blow"; blazen of waaien. Dit is nu verrassend afkomstig van de germaanse wortel "ble. hetgeen samenhangt met het latijnse "flare", wat blazen, waaien, klinken of uitblazen betekent. Via flare, waaien,.... ook van de rok.... (Zie de boerinnekes.), gaat flare gemakkelijk over in fleer, te weten een "slordig meisje" (Zie in deze het "Naembouck, uitgave l562), terwijl fleer in het drents, een slet aanduidt. Fleer is niet zo opmerkelijk als we denken aan flirten, zie ook het frans "fleureter of, "conter fleurettes"; galante woorden vertellen. Men denke ook aan het latijnse "flectere", "zich ergens heen wenden", hetgeen mogelijk verband houdt met "flikkeren"; een combinatie waarschijnlijk tussen blikken en flakkeren. Zie de bewaard gebleven dichtregel: "Met flakkerende blik keek zij mij aan, en ik fIikkerde!". Zie het middelnederlands "vlackeren", het oud noors "flokra", omzwerven of fladderen en ook "flakka".Het latijn blijft in deze interessant, daar "fluere'1, golven of verslappen betekent en"florere", het kan niet duidelijker, bloeien betekent; vol zijn, in zwang zijn, zwanger. "Flatura" is dan natuurlijk "opgeblazenheid", terwijl "flaturalis", "luchtbevattend" betekend, zie geflatteerd in het nederlands. (Of zie "who is afraid of Virginia Woolf":lucht bevattend: "Pooff".)
Kortom van flare; blazen en waaien, naar fleer (slordig meisje), is een kleinere stap dan van slordig naar "snol", wat minnares of liefje in de eerste woordenboek-opname van 1560, aanduidt. "Snol" wordt in verband gebracht met "snollen", wat in oud dialect "snoepen" betekent. Zie vandaar de uitdrukking "Die oude snoeper". In verouderde vorm zien we de betekenis: "mingenot' of "de minne najagend". Vergelijk het oud nederlandse "snopa", waarvan een afgeleide uitdrukking nog gangbaar is, zoals in: "heb je het gesnopen?", waarbij een draaiende beweging met de vinger tegen de neus wordt gemaakt. In het zuid nederlands is "snollen" dan ook snuffelen of spieden. Ook heeft snol een bijbetekenis gekregen van een "niet opassende vrouw", of "lekker ding", zie snoes wat schat betekent, wat, zoals u begrijpt verband houdt met de oorspronkelijke betekenis van snol, namelijk mingenot.
Snoes is een apart woord, zoals vele woorden met "sn". Snoes komtuit het middel-nederlands van "snutse", snoetje, wat natuurlijke verbindingen heeft met snuiten. Als we even mogen uitweiden...., zult u bemerken dat snoeven, snotteren, snikken, snateren, snuiven, snurken, snerpen, snibben en snakken allemaal woorden zijn die met de neus of mond te maken hebben. Interessant echter is dat snuiten af stamt van het oud hoogduits "sn–zen" en het oud noors "snyrta". Nu' betekent het behalve zoals in "die vreemde snuiter", ook: iets van een voorwerp wegnemen of afknippen. Een kaars doven, of de pit afkni jpen.Maar,...afknijpen slaan we op deze avond over.... en concentreren ons op knijpen, waarbij we een relatie vinden in het het litouwse "gnybti", wat knijpen betekent, zoals in "de katjes in het donker knijpen". Knijpen moet hier opgevat worden als "knippen hetgeen ook in het middel nederlands"knipogen"- betekent.
Waar brengt ons dit heen?.... Zoals u zich herinnert hebben we fleer, snel en snoes in verband gebracht met snuiter en knul, wat overigens waarschijnlijk in het bargoens "knille" is; sukkel of stumper. Van hier is het slechts een kjeine overgang naar vlerk, of lummel, wat in het nieuwnederduits wordt aangeduid met "knollf ink". Dit brengt ons dus van "knille" naar "knol". In het gronings een "heuveltje", waarschijnlijk uit het germaanse "knuola"; heuveltop.Waarom deze "knol" Op de knol, knutschten de knul en de snol, waarbij knutschen natuurlijk het bekende zoenen of knuffelen betekent. Dit kan in later tijd, in plaats van op de knol ook in de kneipe plaats hebben gevonden. Daar werd muziek gespeeld.' Veelal geblazen.' En dit voert ons terug tot in het bronzen tijdperk. ....Inderdaad, kroegen zijn er al een hele tijd.
Het bewerken van koper dat gewonnen werd uit heuveltopmijnen, de zogenaamde knol-mijnen, bij toeval 's nachts een keer ontdekt omdat een stelletje erin viel; dit bewerken van koper nu, maakte het mogelijk muziek instrumenten te fabriceren waarop- geblazen werd, zie "flare", ergens eerder in dit betoog. Dit blazen vond plaats bij belangrijke gebeurtenissen, zoals, inderdaad bij het midwinterfeest.
Om het tijdstip van het midwinterfeest, de winter zonnewende, te bepalen werd een cirkel van monolithen opgericht. Geweldig grote stenen vormden in een kring rechtop gezet en wel zo, dat elk jaar, precies de zonnewende aangegeven kon worden. Zoals aan iedereen bekend is, waren de grote steenblokken zo opgesteld, dat maar op een moment, de zon precies in hetverlengde van de twee maatstenen verscheen. Dit ging door meten, met de maatstaf, (zie het literaire tijdschrift), waarbij door druides geblazen werd op koperen hoorns.. Dit blazen vond plaats om ritueel de ommekeer voor iedereen vast te leggen; een anker voor allen; een nieuw begin. (Zie Gorter: "Ben nieuwe lente, een nieuw geluid".) De geesten te bezweren, te verschrikken, te verdrijven, overeenkomstig het gotisch "us geisnam", wat verschrikken betekent en, onvruchtbaar zijn.
Bij deze zonnewende feesten werd mede gedronken. Een bedwelmende drank, deze mede, oorspronkelijk door gisting bereid uit honing, en bekend uit het oud germaans en uit het klassieke grieks. Voorheen was het dan ook een goede gewoonte om mede te nemen; tot zich te nemen, wat later een betekenis kreeg van: "Dat is mooi medegenomen". Zo ook het mede slepen; in de oorspronkelijke vorm "het in huis brengen van grote vaten mede". Later wordt aan medeslepen de betekenis gegeven van "iemand overmeesteren en met drift doen volgen". (Misschien onder invloed van?....) Zie Kloos: "Groots en medeslepend wil ik leven:" En zo zijn er meer uitdrukkingen bewaard gebleven, zoals "mede vallen", hetgeen altijd erg ,jammer is, ....zonde van de mede.
Vroeger was het een goede gewoonte mede mede te nemen om te delen, het zogenaamde mededelen, waarna men medeplichtig was; verplicht devolgende keer zelf mede, mede te nemen.
Maar, terugkomend op het midwinterblazen, wil ik nog wijzen op de betekenissen van uitblazen, te weten: 1. het op adem komen en
2. het afscheid nemen, in de zin van je laatste adem uitblazen.
Zie ook hier weer het klaarmaken voor het nieuwe begin en de benadrukking van het afscheid nemen van het oude. Voorts wil ik eigenlijk niet verder uitweiden, behalve te vermelden dat uitweiden komt uit het middelhoogduits "uzweiden", waarvan de eigenlijke betekenis is: "buiten de toegewezen weide grazen".In het nederlands betekent het gewoon breedvoerig buiten zijn onderwerp gaan, waarvan ik mij niet bewust ben dit gedaan te hebben. Midwinterfeest dus, dat ik in het kort voor u verklaard dacht te hebben ....gehad.
Gerard
Copyright van deze tekst berust bij de schrijver en de Vereniging X