Aan mij vanavond de zware taak het midwinterfeest bij jullie in te leiden. Wat kan ik jullie nog vertellen, naGerards inleidingen over de etymologie van b.v. het midwinterblazen. (etymologie komt van het franse woord etymologie, wat van het latijnse etymologia komt en dat komt van het griekse etumologia, dat oorspronkelijk "het zoeken van het ware, de waarheid van zaken, te weten in en door de woorden" betekende . In de middeleeuwen wordt de wijsheid allegorisch voorgesteld door de Etymologie. In de 16de eeuw werd het de formele relatie tussen twee woorden, naderhand, in 17de eeuw toegespitst op het onderzoek van de historische oorsprong. Sinds de 19de eeuw is het de wetenschap die zich bezighoudt met de geschiedenis der woorden in de vorm en betekenis en hun verwantschap.)
Etymologie is een opvallend groot lemma in het etymologisch woordenboek. Lemma, dat staat er trouwens niet in, maar in Van Dale lees ik dat het uit het grieks komt. Tja, hoe nu verder? De fleer en de snol zijn oude koek voor de meeste van jullie en van uitweiden weten jullie dankzij Gerard alles af... Jullie kennen de geheimen van het medebrengen, de medeplichtigheid, de medewerking en het medenemen. Ja, het is natuurlijk wel de bedoeling dat jullie iets medenemen van mijn lezing.
Daarom ga ik vanavond ons eigen feest cultuur-historisch en cultuur- filosofisch ontleden. Hoe moeten wij dit feest begrijpen? Wat zijn de achtergronden en waarom is het juist toen juist hier ontstaan? Ik zal dat voor jullie ontrafelen en daarbij tal van wetenswaardigheden vertellen. Zodat ik jullie iets medegeef, als het ware.
Midwinter op de dijk ontstond als spontaan initiatief in 1991. Het feest was bedoeld als tegenhanger voor het moderne christelijk-kapitalistisch kerstfeest. Velen van ons voelen zich niet meer thuis in de westerse christelijk cultuur, waarin het kerstfeest het belangrijkste feest is (dit in tegenstelling tot de oosters-orthodoxe christelijke cultuur, waarin Pasen voorop staat). De geseculariseerde vorm van kerst, waarin het konijn of de kalkoen op de volgeladen dis het kerstkindje in de stal als centraal element heeft vervangen en waarin de drie koningen met goud, wierook en mirre zich geevolueerd hebben tot een bezopen kerstman met goud, parfum en spelcomputers spreekt ons ook niet allen even veel aan.
Daarom, dachten wij, terug naar de bron van het feest; terug naar de tijd voor nederland gekerstend werd, terug naar het joelfeest van de oude Germanen en het zonnewendefeest, waar gevierd werd dat de langste nacht voorbij was en de dagen weer lengden. Dat thema sprak wel aan; licht-depressiviteit (donker-depressiviteit zou een logischer naam zijn, maar zo heet het nu eenmaal) doet zich nu eenmaal in toenemende mate voor en wordt zelfs wetenschappelijk met universitaire zonnebanken bestreden. Terug naar de essentie van kerst dus, het feest van het licht dat weerkeert (of het duister dat weer overwonnen wordt zoals sommige mensen zeggen).
Het christelijk kerstfeest wordt rond midwinter gevierd. Hoe dat precies met de datum zit heb ik jullie twee jaar geleden al verteld. De Juliaanse en Gregoriaanse kalender, weten jullie nog wel? Welnu, dat kerst rond midwinter valt dat is geen toeval. Op welke datum Jezus geboren is weet niemand en in het jaar nul was het waarschijnlijk ook niet. De datum van kerst is vastgesteld op het Concilie van Constantinopel in het jaar 381. Deze datum is gekozen om zo de "heidense" midwinterfeesten om te vormen tot een christelijk feest. Dat was in die tijd de strategie van de kerk: niet bestrijden maar aanpassen. Zo schreef paus Gregorius de Grote (dat was niet dezelfde als die van de gregoriaanse kalender, dat was Gregorius de dertiende, maar dat terzijde), Gregorius de Grote (hij was paus van 590 tot 604) schreef in zijn instructies voor zendelingen dat zij de oude tempels niet moesten vernielen maar in wijden voor de christelijke eredienst. Nieuwe kerken moesten bij voorkeur op oude offerplaatsen worden gebouwd.
En zo is kerst dus het winterzonnewendefeest in een christelijk jasje. Dat geldt niet alleen voor kerst, ook Pasen is een oud zonnefeest, de lente-equinox; Midzomer werd het feest van Sint Jan ( johannes de doper); het zonnefeest van de herfst-equinox is echter verdwenen. Naast deze vier zonnefeesten waren er vier maanfeesten. Overigens zijn al deze feesten veel ouder dan de germaanse cultuur, ze stammen uit de oude cultuur van jagers en verzamelaars, uit het animistische geloof, waarin de natuur en zeker ook machtige verschijnselen als zon en maan als bovennatuurlijk, als god werden gezien; de germanen hadden een polytheistisch godsdienst. De zon- en maanfeesten leven in de oorspronkelijk vorm nu nog steeds voort bij heksen en druiden, die met name in Engeland aktief zijn.
De vier maanfeesten zijn begin februari, begin mei, begin augustus en begin november. Schijnbaar zijn deze feesten onder het Christendom verdwenen, maar niets is minder waar. Van oudsher werd de zon met het manlijke geassocieerd, de maan met het vrouwelijke. De rol van de oude moedergodin is in het christendom overgenomen door Maria en zo werden oude maanfeesten omgevormd tot Mariafeesten: Maria Lichtmis, begin februari, Maria Hemelvaart in augustus. Het mei-feest werd moederdag: moederdag valt op de eerste zondag na de Walpurgisnacht, de nacht van grote heksenfeest. Het november maanfeest werd Allerzielen, Halloween in engelstalige landen, het feest van de Dood. Dit keer wordt de maan met de dood verbonden. Misschien is er hier ook een verband met vrouw Holle, die wij kennen uit het sprookje van Grimm, maar die oorspronkelijk een demon was die in contact met de onderwe- reld stond.
Weer terug naar midwinter, het winter zonnewendefeest dat zo oud is als .. ja als Sinterklaas. Of nee, als het Sinterklaasfeest, want dat is veel ouder dan Sinterklaas zelf. Vorig jaar hebben Peter en Vera aan jullie het traditionele Oude Sinterklaasfeest van Texel gedemonstreerd, dat ook een Midwinterfeest is, maar onze bekende Sint, die dit jaar op de rode lijst van bedreigde heiligensoorten is geplaatst is ook gewoon een christelijke metamorfose van het begin van het germaanse joelfeest. (met betrekking tot de datum verwijs ik hier opnieuw naar mijn uiteenzetting van twee jaar geleden). Sinterklaas op zijn witte schimmel is natuurlijk niemand anders dan Wodan op zijn strijdros Sleipnir. De kerstman is natuurlijk ook een aangepaste versie van Wodan.
In Finland zijn overigens Sinterklaas en de kerstman beiden onbekend. Nu is Finland op meer fronten een vreemde eend in de europese bijt: de finse taal maakt geen deel uit van indo-germaanse taalfamilie maar van de fins-oegrische, waartoe ook het laps, het estisch en het hongaars behoren.Over de kerstgebruiken in Lapland, Estland en Hongarije heb ik helaas geen informatie, wel over die Finland. Zoals ik al zei geen kerstman of sinterklaas voor de Finnen. In Finland wordt kerst beheerst door de griezelige kwaadaardige heks Gryla. Vanaf 12 december stuurt Gryla elke dag een van haar dertien trollenzonen naar de aarde om eten te stelen. haar favoriete maal is stoute kinderen. De trollen hebben elk hun eigen onhebbelijkheid; de een wordt schapenpester, een ander deurendichtgooier een volgende lepellikker weer een ander worstjessteler genoemd. Na kerst vertrekken ze weer een voor een, kaarsengapper het laatst. De trollen zijn echter niet zo gemeen als hun weerzinwekkende moeder wel zou willen: in plaats van kinderen mee te nemen geven ze kadootjes. De jolasveinarnir, de kerstjongens, zoals ze genoemd worden hebben zich de laatste jaren wel enigszins aangepast. vaak hebben ze tegenwoordig een kertmanachtig pakje aan in plaats van hun oorspronkelijke stinkende trollenpak.
Terug naar ons eigen midwinterfeest. We hebben gezien dat het moderne kerstfeest uit verschillende lagen bestaat: het oeroude zonnewendefeest, het germaanse joelfeest dat aan Wodan was gewijd, het christelijk feest van de geboorte van Jezus, het moderne eet- en glinsterfeest.
En ons Midwinterfeest, wat is dat dan. Laten we eens analyseren. Waaruit bestaat ons feest? Uit animistische elementen van het zonnewende feest: vuur en licht als teken van de terugkerende zon, het midwinterblazen om de geesten der duisternis te verjagen. germaanse elementen: overvloedig eten en drinken als herinnering aan de offers aan Wodan, het binnenhalen van groen als symbool voor de terugkerende vruchtbaarheid. Christelijke elementen? Die zijn vooral aanwezig door hun afwezigheid: geen kerstliedjes, geen kerststalletjes, zelfs de kerstboom die van onverdachte germaanse herkomst is komt er niet in. Aan de andere kant, midwinter valt bij ons op 24 december, het tijdstip van de nachtmis... Of is er een andere verklaring daarvoor? Midwinter valt op 22 december, midden in de week en dat is lastig voor een feest. De volgende dag moet er weer gewerkt worden of zo. Dat lijkt eigenlijk meer een element uit het moderne laatkapitalisme. In ons midwinterfeest zitten dus elementen van alle lagen van het mid- winter/kerstfeest. Het is geen terugkeer tot de traditie van druiden of germanen, maar ook geen modern feest. Ons feest kenmerkt zich door een ecclectische aanpak: onderdelen uit verschillende culturele lagen worden naar eigen inzicht bijeengevoegd. Anders gezegd: we hebben met ons midwinterfeest de moderne kerst gedeconstrueerd. Ons midwinterfeest is dus een postmodern kerstfeest. En dat is eigenlijk heel modern.
Hannie
Copyright van deze tekst berust bij de schrijfster en de Vereniging X